Zondag is het zestig jaar geleden dat de fatale opstand begon. Ruim 200.000 Polen kwamen in twee maanden om. Warschau werd volledig verwoest. De opstand van Warschau wordt vanaf vandaag drie dagen lang herdacht, voor het eerst in aanwezigheid van een Duitse bondskanselier, Gerhard Schröder. De Polen zijn altijd razendtrots geweest op hun opstand. Dat hij strategisch gezien een totale mislukking was, wordt met het verstrijken van de tijd steeds vaker vergeten. Maar was de prijs - een dode stad met dode inwoners - niet veel te hoog?

,,Het was een kwestie van het hart, niet van het hoofd'', zegt Henryk Lagodzki, oud-strijder van het ondergrondse Poolse verzetsleger, de Armia Krajowa (AK), tijdens de oorlog de grootste verzetsorganisatie in Europa. Als jongen van zestien vervoerde Lagodzki onder zwaar Duits geschut handgemaakte granaten door de hele stad. ,,We wilden vrij zijn, terugvechten.''

,,De opstand was een strategische blunder'', zegt Zbigniew Pełczynski, die destijds achttien was en twee keer zwaar gewond raakte. Volgens Pełczynski, tegenwoordig emeritus professor politieke filosofie in Oxford, was het besluit van de AK-leiding om in opstand te komen ,,misdadig''. De stadsbewoners, die door de nazi's als menselijk schild werden gebruikt, stonden in de vuurlinie. Het overgrote deel van 200.000 doden waren burgers.

,,De opstand was de laatste opwelling van de Poolse romantiek'', zegt scenarioschrijver Stawinski, die tijdens de opstand moest zorgen dat de telefoon bleef werken. ,,Rationeel gezien was het onmogelijk. De krachtsverhoudingen waren ongelijk. Maar Polen moest zich manifesteren om aan de wereld te laten zien dat het zich niet gewonnen gaf. Niets doen was uitgesloten.''

Stawinski's Kanal heeft sterk bijgedragen aan het beeld dat de Polen van hun opstand hebben. Aan het einde van de film bereiken twee AK-strijders, onder wie de mooie heldin met de codenaam 'Daisy', de uitgang van een rioolbuis, bij de rivier. Er zitten dikke tralies voor, ze zitten in de val. Het laatste shot is de oever aan de overkant van de Vistula. En in Polen begrijpt iedereen wat hiermee wordt bedoeld. Aan de overkant zaten de sovjets, die Daisy en haar kameraden natuurlijk hadden moeten helpen, maar niets deden.

,,De Russen waren dichtbij'', zegt Lagodzki. ,,Ze riepen ons via de radio op in opstand te komen en kwamen toen niet.'' Technisch gezien waren Polen en de Sovjet-Unie bondgenoten, want beide zaten in het geallieerde kamp. Maar Stalin had geen boodschap aan de AK en de Poolse regering in Londen. Hij had andere plannen met Oost-Europa. De AK kon na de oorlog een hinderlijke factor worden. Dat de nazi's daar mee afrekenden, kwam Stalin niet slecht uit.

Na de oorlog, in het communistische Polen, was kritiek op de sovjetvrienden een doodszonde. De AK was volgens de officiële propaganda een bende boeven en collaborateurs die moest worden vervolgd en vergeten. In West-Europa werd en wordt de opstand vaak verward met die andere opstand, die van de joden, een jaar eerder, die wel al snel een monument kreeg. Na de dood van Stalin, in 1956, werden de teugels van de censuur gevierd. In dat klimaat kon Kanal worden gemaakt. Kritiek op de sovjets was nog steeds niet toegestaan, maar over de AK mocht weer worden gesproken en geschreven. Een monument voor de opstand kwam er echter pas in 1989, na zestig jaar is er nu ook een museum aan de opstand gewijd.

Pełczynski vindt dat het aandeel van de sovjets in het mislukken van de opstand schromelijk wordt overdreven. De diepere oorzaak ligt bij de Polen zelf. ,,Polen zijn emotioneel, niet koud en berekend. Ze handelen op basis van eergevoel en morele waarden.'' Het is een kwaaltje, zegt hij, waar Polen ook nu nog aan lijdt. Polen heeft soldaten naar Irak gestuurd, maar plukt hiervan nauwelijks de vruchten, omdat met de VS geen harde afspraken zijn gemaakt.

Warschau kwam oorspronkelijk niet voor in de AK-plannen. De kans op burgerslachtoffers werd te groot gevonden. Daarom zouden elders aanvallen worden uitgevoerd. Het wapenarsenaal van de Polen was hieraan aangepast. ,,In de bossen waren ze tot de tanden bewapend, in Warschau was één mitrailleur'', zegt Pełczynski. ,,Voor de dertigduizend man in Warschau waren er tienduizend geweren. Ik had de eerste tien dagen één Molotov-thingytail.''

De aanvalsplannen werden omgegooid omdat het tij in de oorlog leek te keren. Op 20 juli 1944 werd een (mislukte) aanslag gepleegd op Hitler. Er waren berichten over oprukkende Russen en terugtrekkende Duitsers - berichten die later te optimistisch bleken. De Poolse regering in Londen wilde niet dat Warschau door de sovjets werd bevrijd. Het idee was een opstand van hooguit vier dagen, waarna de AK - als huismeester - de sovjets zou verwelkomen. Wat een militaire beslissing had moeten zijn werd een politieke beslissing.

De opstand duurde 63 dagen. De Duitsers bleken nog over militaire reserves te beschikken en hielden de sovjets langer op dan verwacht. Toen de sovjets de stad bereikten, hielden ze stil. ,,Het was naïef te denken dat de Russen zouden helpen'', zegt Pełczynski. ,,Waarom zou Stalin zijn vijand, de AK, helpen? Hij was niet alleen wreed, hij was ook sluw en realistisch.'' De geallieerden hadden hem nodig om de oorlog te winnen.

Stalin stond niet toe dat geallieerde vliegtuigen op grote schaal de Poolse opstandelingen van wapens en voedsel voorzagen. En hij kwam ermee weg. ,,Af en toe dropten de Russen kisten'', herinnert Lagodzki zich. ,,Maar zonder parachutes. De kisten werden gewoon uit het vliegtuig geschoven. De wapens waren meestal kapot. De margarine was nog wel bruikbaar.''

Dat de opstand een strategische vergissing was doet volgens Pełczynski niets af aan de moed van de AK-strijders en aan de vaak gruwelijke misdaden van de veel beter bewapende Duitse troepen. Met de zelfgebakken handgranaten van meneer Lagodzki werden tanks aangevallen - en soms veroverd. ,,De situatie was volstrekt hopeloos, maar er waren nauwelijks deserteurs'', zegt Pełczynski. De verbetenheid waarmee werd gevochten en het grote aantal vrouwen dat meevocht verbaasde de Duitsers en maakte indruk.

Na de opstand werd Warschau drie maanden lang systematisch in de as gelegd, op bevel van Hitler, die woest was over zoveel recalcitrantie. Zo'n vijftien procent van de stad stond nog overeind na het bezoek van de Brandkommandos. De Russen grepen niet in. De Duitse soldaten kregen na de slag om Warschau een herinneringsmedaille, maar velen durfden die uit schaamte niet te dragen.

Pełczynski vertolkt in Polen een uitstervende minderheid. De meeste Polen denken liever terug aan de opstand zoals in Kanal: met tragische Poolse helden die worden verraden door Russische schurken. Pełczynski: ,,Ik voel me verplicht om kritiek te leveren, namens mijn dode makkers en de dode burgers van de stad. Misschien leren we hier ooit nog wat van.''

Bron: NRC